Das Sächsische Weichbildrecht mit Glosse
‹‹Artikel 13››
Articulus XIII
<Summarium> Wie den von Meideborg der phalcz gemachta wart.
<Textus>
[13 § 1] Nv vornemet, wy en der koning den phalcz machte. Er nam die selbien vier manne von Schartaw, vnde thumherren, die ammecht von dem thume hatten; der thumprobist waz der eyne, der techant der andere, der viceprobist der dritte, der keller der virde. Dorczu nam er vir angeborne dinstmanne des gotishuzes czu Meideburg, den marschalk, den trugses, den schencken vnde den kemerer. Dorczu nam er eilff schepphen von der stat, vnde der schultheisse waz der czwelfte. Dorczu nam er dy /B 51v vier leyenfursten, die dy ersten an des richz kor sien, den marcgrauen von Brandenburg, den herczogen von Sachzin, den phalczgreuen vom Ryne, den obirsten voit des gotishuzes zcu Meideborg. Do nam der koning die achtvndeczwenczig manne, die ich habe genant, vnde saczte dy obenb vff den stul des phalczes, vnde gab en dy gewalt von sinent halben, waz orteil man czu Meideburg nicht vinden kunden, vnde ouch gestraft wurde, daz solde man vor dem phalcze holen, vnde waz orteil man gebe recht vnde redelich, daz solde zcu wichbilde recht sien in dem lande czu Sachzen.
[13 § 2] Zo denne daz orteil gegebin wirt, alzo vor gesprochen ist, zo sal man en geben zcu kuntschaft den virvndeczwenczig mannen ir iczlichem eynen gulden schilling, der sal iczlichir schilling czwelff schillinge wert sien sollichir pheninge, alzo do genge vnde gebe sien. So gibt man den virvndeczwenczig vier guldene marg, der sal iczliche marg czwelff marcke wert sien. Daz gibt man den /B 52r achtvndeczwenczig mannen; vnde dem daz orteil gefunden w(er)t zcu fromen, sine busze; vnde ghener sal die koste gelden, dem bruch wirt an dem orteile.
[13 § 3] W(er)t ab(ir) dem bruch, der daz orteil gestraft hot, so gibt er mehr denne ghener, deme daz orteil gefunden w(er)t czu fromen. Nu horet, wy uil er mehr gibt. Den schepphen synec busze, die daz orteil funden hotd, vndee dem richtere eyn gewette, ab man daz orteil schulde ehr der uolge; gehit abir dy uolge dornach, zo gibt man iczlichem schepphen sine buze, vnde deme, der daz orteil geuolget hot, vnde dem richtere so manich gewette.
[13 § 4] Were is abir zcu Halle geschulden, vnde czihn sich des ghein Meideborg, vnde man daz orteil ouch do straffit, zo gibt man do busze beyde zcu Meideburg vnde czu Halle. Vnde daz machte koning Otto alzo durch daz, daz wichbilde bestunde, alz is von alder czit gestanden hat, vnde machte daz herczug/B 52v<thum> obir Elbef.
Glosa
[13 § 1] Hie by ist <nichtg> mehr zcu uornemen, wenne daz is mit desh koningis wilkor bestetiget ist; vnde des keisers redeliche volleist ist eyn recht, ut Instituta de iure naturali gencium et civili § sed et quod principi1. Vnde von der stat, die der keiser so mechtiglichin bestetiget hat, douon mag man sich nicht vorbas beruffin, ut ff. cum appellare non licet <l.i> i2.
Jr sollit wissin sunderlichin daz, daz der keiser hot vorderlichen den achtvndeczwenczigisten mannen gegeben sulliche craft, daz sy daz thun sollen von des riches wegen; wenne daz riche ist uffte mit and(er)n sachen beuallen, daz is sich mit den sachen nicht bewerren mag. Vnde gebuyt denne dis der keiser, vnde hot er is also bestetiget, so hat is craft.
Nach demmale daz der phalcz von des riches bestetigunge do gemacht ist, vnde do also mit den achtvndeczwenczig mannen bestetiget ist, vnde alles, daz man do vint, daz ist eyn recht; vnde ab man nw do eynem eyn recht funde czu schaden, vnde deme is zcu schaden geteilt wurde welde bewisen mit beschrebenem rechte, daz sy vnrecht orteil gefunden hetten, mochte er daz orteil straffin, ader nicht?
Nota. Man vindit in deme rechten: Funde man eynem eyn vnrecht orteil vor dem riche, er mag is straffin, vnde mag sine hant dorczu byten, vnde mag daz orteil widerreden selb sobinde weder andere sobene mit eynem rechten kamphe, <ut> ss li. i ar. xviii drierhande recht3 ver. daz dritte et cetera4.
Contra. Dis ist vnrecht. Wen were dis also, daz man kein orteil vor deme riche vinden mochte, man wedirrethe is, so were daz eyn vnrecht, das des keisers wille eyn recht were. Wen worumme der koning ist eyn vater des riches rechten, ut Institu. quibus modis testamenta /B 53r <in>firmantur § ex eo autem solo5, <et> C. de legibus et constitucionibus l. i6, <et> ff. de wlgari substitucione l. ii7. Vnde solde man denne weder vechten, daz were yo vnrecht.
Jr sollit wissin: Vint man eyme vor dem phalcze eyn vnrechtj orteil, vnde welde denne eyner daz straffen, so muste er sich czihn an eynen hoch(er)n richter; vnde mag er sich denne von dem koninge nicht hochir beruffin, dorumme seczit er sien recht zcu gote, vnde seczit do kegen sinen lip; vnde sollich kemphen mag mit rechte wol gesyn, ut ff. ad <legemk> Aquileam § qua accione l. si quis tractandol 8. Jr9 sollit wissin: Daz haben die Sachzin von alder gewonheit, vnde die gewonheit wart en bestetiget von keiserlichir gewalt, durch irer manheit wille, ut in autt. de privilegiis dotis mulieribus hereticis in principio colla. viii10.
Jr soll(et) wissin: Wurde der nedirfellig, der daz orteil strafte, er wurde der sachen nedirfellig, ut in autt. de hiis qui ingrediuntur ad appellandum § quia autem colla. v11. Vnde mit dem gelde, daz man en gibit, bewist man die wirdigkeit, vnde daz w(er)t en zcu busze, <ut> ss li. iii ar. xliiii nu vornemet12, vnde dem richtere sien gewette, <ut> ss li. iii ar. lvii gebuͤt13.
Jr sollit wissin: Wurde14 eyn orteil gestraffit vor den vir bencken, vnde vraget man den sachwaldigin, ab is sien wort were, vnde wedirspreiche er die volbort, vnde funde er eyn ander orteil, weme denne die mehir menige uolgit, der behelt daz orteil billich, vnde bliben is billich sunder gewette, sint ir keiner des and(er)n orteil gestraft hat, <ut> ss li. ii ar. xii wer dem and(er)n15 ver. wedirspricht eyner dy uolbort16. Wen zcu der selbien wise, alz diser ane schaden blibt, der do vint eyn orteil nach sinem duncken, alzo is en aller rechtis duncket, vnde das gewert, also recht ist, vnde blibt des ane schaden, alzo sal der ouch ane schaden bliben, der das vnrechte orteil nicht volborte, ut Instituta quibus modis ius patrie potestatis /B 53v solvitur § pari racione17, et Institu. quod cum eo qui in aliena potestate negocium gestum esse dicatur § istas tamen duas acciones18, <et> ss li. ii ar. xii wer dem and(er)n19 ver. vraget man eynen man20.
a ge- doppelt B.b davor s durchgestrichen B.c über unterpunktetem yre B.d am Rand nachgetragen B.e davor vnde dem geuolget haben unterpunktet B.f et cetera folgt B.g so L fol. 31va; fehlt B.h doppelt B.i so L fol. 31vb; li. B.j folgendes vo unterpunktet B.k legen B.l darüber certando B.
1Inst. 1, 2, 6.
2Dig. 49, 2, 1.
3Ssp.-Landrecht I 18 § 1.
4Ssp.-Landrecht I 18 § 3.
5Inst. 2, 17, 7.
6Cod. 1, 14, 1.
7Dig. 28, 6, 2.
8Dig. 9, 2, 7, 4 (richtig: l. qua actione § si quis in colluctatione).
9Zu diesem Satz vgl. Glosse zu Ssp.-Landrecht I 17 (I 18 § 3) (BG S. 233 Z. 1–4).
10Nov. 109 pr.
11Nov. 49, 3 (richtig: § quia igitur).
12Richtig: Ssp.-Landrecht III 45 § 1.
13Richtig: Ssp.-Landrecht III 64 § 1.
14Zum Absatz vgl. Ssp.-Landrecht II 12 § 10.
15Richtig: Ssp.-Landrecht II 11 § 3.
16Ssp.-Landrecht II 12 § 10.
17Inst. 1, 12, 1 zweiter Satz.
18Inst. 4, 7, 2a.
19Richtig: Ssp.-Landrecht II 11 § 3.
20Ssp.-Landrecht II 12 § 9.