Das Sächsische Weichbildrecht mit Glosse
‹‹Artikel 38››
Articulus XXXVIIIa
<Summarium> Von heimsuche.
<Textus>
[38 § 1] Cziet eyn man den andern hussuchunge nachtes czites ader tagis, vnde claget vmme vngerichte ader gewalt, ader notigetb man eyn wip ader eyne mait, vnde wirt der man geuangen in der vrisschen tat, vnde mit gerufte vor gerichte bracht, vnde hat des geczug an sinen schreymannen selbsobende, vnde mag er die not bewisen, alz recht ist, is gheit em an den lip.
[38 § 2] Obirnachtit aber dy clage, zo richtit is der burcgraue, vnde nymant anders. Jst aber do keine hanthaftige tat, zo ist is em ghenner zcu entghende nehir, wenne is disser uff en geczugen mag.
Glosa
[36] <J>n dissin drien1 artikiln rurit er die sachen, die man mit gerufte gestellen <magc> vnde sal. Die sachen, die man mit gerufte gestellen mag, die rurit er hie. Wenne worumme das gerufte ist eyn beghin der pynlichir clage. Vnde spricht zcum ersten von deube vnde von roube, vnde spricht: Man sal den dip ader den rouber in hanthaftiger /B 130r tat. Daz ist, alz der dip gefangen ist, vnde em die dube uff den rucken mit gerufte gebunden w(er)t, vnde alzo vor gerichte brocht, so ist die tat bewislich. Vnde darumme so heist dis hanthaftig, denne wenne er en so brenget, so spreche er: "Eynen dip habed ich begriffen yn mynen vier <pfelene>, bie dem ich myn gut gefunden habe, das er noch by em hat, des ich den obirreden wil, das er myn dip ist, wy mirs eyn recht orteilt, vnde bitte yn eynem rechte zcu irfaren, wie ich en brengen sal, das mir is hulfflich sy zcu mynem rechte?" So vint man em: Mit gerufte vnde mit hanthaftiger tat, als er en obirwinden sal, <ut> ss li. ii ar. lxiiii § wyp2.
Vff3 dis sehet drierley pyn. Primo. Wer dube ader roub sunet, der w(er)t rechteloz, <ut> ss li. i ar. xxxviii wer so eynes mannes wyp4 ver. der deube ader roub5, <et> C. ex quibus causis alicui infamia irrogatur l. non dampnatos6. Secundo. Ire andere pyn ist: Wer sich so sunete, vnde wurde er zcum and(er)n male vmme dube ader vmme roub beschuldiget, er mag zcu sinem rechten nicht komen, <ut> ss li. i ar. xxxix die ir recht7. Ouch so mogin sy nymandis orteil gestraffen, <ut> ss li. ii ar. xii wer dem and(er)n8 ver. w(er)t eyn man9, <et> C. quorum appellaciones non recipiuntur l. observare10. Tercio. Ire dritte pine ist, die ouch wedir roub vnde dube ist gesaczt, das man sollich gewonnen gut nymmer vorweren mag, <ut> ss li. ii ar. xxxix wer obir den andern tag11, <et> Institu. de usucapionibus et longi temporis prescripcionibus l. furtive quoque res12.
Jre leczte pyne ist: Wenne man sie mit hanthaftiger tat vor gerichte brenget, vnde mit geschrey berufft, als recht ist, vnde ist dy dube mynner denne drier schillinge w(er)t, man richt obir en zcu haut vnde zcu hare, <ut> ss li. ii ar. xiii nu vornemet13 ver. geschiet14. Vnde disz recht ist, das /B 130v man den zcu der stupe sla vnde eyn ore abesnyden sal. Hat er des oren nicht, man bornet en durch die backen. Hat er der czeichen czwey, man sendet en in das enelende, daz ist an eynen galgen. Wenne die andern czeichen gibt man den dyben, die des tagis stelen vnde beutel snyden. Die czeichent man <uffwartf>: Zcum ersten durch die backen, zcu dem andern male by die oreng, zcum dritten male eyn crucze durch dy stirne; vnde io alzo uffte zcu der stuppe geslagen. Vnde man czeichent sy darumme, daz sy dy lute irkennen mogin, vnde sich diste baz vor sy huten. Komen sy abir vnde gern hochir czeichin, man czeichent sy mit eynem strange. Vnde disz ist zcu uornemen darumme: Welche bosheit gemeiner ist, die sal man serer sturen, <ut> ff. de furtis l. <ih>15. Vnde darumme so henget man die dybe, <ut> ss li. ii ar. xiii nu vornemet16 ver. den dyp sal man hengen17. Vnde man begrebit sy selden, darumme das man andere do mete irschrecke, ut Institu. de iure naturali gencium et civili § ex hiis plane18. Wurde abir eyner begriffen des nachtis in eynes mannes huse, der hette gestolen ader nicht, der w(ir)t mag en toten, vnde zcu eynem dibe bereden. Stele ouch eyner gehouwen holcz, ader ab is mynner w(er)t were denne drie schillinge, man richtit en mit der witten, <ut> ff. de arboribus cesis l. vitem19. Stele man ouch eyne(m) sien abis vz sinem garten, begriffit man en vnde brenget man en vor, alz recht ist, man sal richten nach rechter saczunge des schadens, <ut> ff. e. ti. ubi supra20. Stilt abir eyner korn uff dem velde, ader yn eines mannes huze, is sy gedroschin adir vngedrosschin, ist dis eyne nachtdube, man richt dis mit der witten.
Nota. Roub et cetera. Jri sollit wissin von den roub(er)n vnde von irem rechte. Wissit: Wo eyn geschrey komit obir eynen roubir, den sal man by phlicht iagen, vnde em volgen, ut in autt. de mandatis principum /B 131r § quod si colla. iii21. Czu dem and(er)n male so mussin sy vor dem richtere antwerten, do sie brechen, vnde muszin der selbien richtere orteil liden, al weren ouch die richtere geringer wenne die roubere, ut C. ubi de criminibus agi oportet l. i22, <et> in autt. ut omnes obediunt iudicibus provinciarum § arripiam colla. v23. Die dritte pyne ist, das man sy in der flucht irslaen mag, <ut> ss li. ii ar. lxix wer so eynem fredebrechire24, <et> C. quando liceat unicuique sine iudicis auctoritate se vindicare l. i § furem25. Jr virde pyne ist, nach deme alz sy vordinet haben, vnde beclaget werden. Habin sy phluge beroubit, molen, kirchen ader kirchhoue, man sal sy vorbrengen, alzo recht ist, vnde obirwinden; man sal en zcuteilen ire vordynte pyn, das ist, man sal sy radebrechin, <ut> ss li. ii ar. xiii nu vornemet26 ver. alle mordere27. Ab er sust begriffen w(er)t ane roub, vnde obirwunden, man richtit mit dem swerte, <ut> ff. ad legem Iuliam de vi publica l. via in eadem28.
Mordere, die sal man ouch in hanthaftiger tat vor gerichte brengen, vnde mit sobin schreyluten obirwynden, <ut> ss li. ii ar. lxiiii wyp ad(ir) mayt29.
Jr sollet wissin: Mortj 30 ist drierley, vnde dorumme ist der mordere pyne vnderscheiden. Eczlichir der mort lute vmme daz ire; vnde der pyne ist, das man sy sleiffit vnde radebrechit, <ut> ss li. ii ar. xiii nu vornemet31 ver. alle mordere32. Eczlichir der slet den and(er)n zcu tode durch veide willen; den sleifft man vnde teilt en zcum swerte, <ut> ss li. ii ut supra33, <et> ff. ad legem Corneliam de siccarijs l. divus Adrianus34. Eczlichir totit eynen in notwere libes vnde gutis. Hat disser sine schreymanne selbsobinde, adir irsluge er en zcu tode uff dem velde, als er en berouben vnde mordin wolde, vnde ist er eyn vnbesprochen man, man richtit obirk den toten mit geschrey. Welde abir des toten mag den toten /B 131v vortreten mit kamphe, <derl toder muͤste den toden mit kampfel> obirwinden. Bote er abir geczeuge uff en, vnde wolde en mit geczeuge obirwinden durch der hanthaftigen tat wille, die do schinbar ist, des ist er nehir, wenne en ghenner mit kamphe vortreten moge. Mochte abir der clegir der geczeuge nicht en habin, vnde clagete er sine not, der mog mag den toten billichir vortreten selbsobinde, wenne en disser alleine zcu eyne(m) roubere ader mordere obirwinden mochte, <ut> ss li. i ar. lxiiii also sal man ouch35. Ouch so totit eyner den and(er)n in notwere; der bewise sine not, alz recht ist, der wirt los mit sinem wergelde, <ut> ss li. ii ar. xiiii slet eyn36.
Ouch so totit eyner eynen ane allen bozin willen, vnde ane vede vnde bose vorsacz; bewist er das, alz recht ist, selbsobinde, er w(er)t mit sinem wergelde losz. Vnde dis komit zcu, ab eyner nach eynem vogele worffe ad(ir) schosse, ader deme glich, <ut> ss li. ii ar. xxxvii der man sal gelden37.
Hywe38 ouch eyner eynen boum nyder, vnde hette die lute mit sinem geschrey gewarnet, vnde were disz by eyner strassin, ader deckte eyner eyn husz, ader muwerte er is offinberlich, totit der ymande von geschicht wegen, er w(er)t mit sinem wergelde loz, ut l di. <c.> hii39, et <c.> sepe40, <et> <c.m> si duo fratres41, <et> Institu. ad legem Acquileam § ac nec42. Vnde dis heist homicidium casuale; vnde dis mus er geweren selbsobinde, das <ersn> an allerley bozin vorsacz getan habe, <ut> ff. e. ti. l. si obstitrix43.
Wurde abir eyner getret, daz er sterbin muste, do man torneyete ader steiche, der vorders an em selber; wenne em hat nymant darumme zcu antwerten, <ut> Institu. e. ti. § jtem si quis44, <et> § ac nec45. Wurde abir eyner getret, do man wetteloufte hette, ader do man den stein worffe, ader die stange schosze, weme do icht geschit ane argis, w(er)t is bewist von deme, der is tut, /B 132r alz recht ist, er blibit ane wandil. Sneytilt ouch eyner <eyneno boumo> yn sinen vir phelen, do nymandis geschefte were, ader zcurissen eynen die hunde yn eyn mannes gewere, an der stat, do sien geschefte nicht solde sien, er bewiste den schaden uff en selber. Setczit sich abir eyn iunger uff eyn phert, der des pherdis vnmechtig zcu halden were, vnde tete das phert eynen mort; des pherdis herre muste das bessern nach rechte, ab er das phert habin wolle, <ut> ss li. ii ar. xl wes hunt46, <et> Institu. ad legem Acquiliam § impetu quoque47, <et> Institu. si quadrupes pauperiem fecisse dicatur § pauperies autem48. Totit abir eyn kint das andere, also sie noch beide vnder iren iaren weren, ader eyner vnsynniger, jr vormunde sal den schaden von des vnmundigen kindes gute gelden, <ut> ss li. ii ar. lxv kein kint49, <et> ff. de regulis iuris l. fore50, <et> C. adversus delictum l. i51.
[37] Nota. Not, lage vnde heimsuchunge et cetera. Hie rurt er das andere stucke, vnde wil domit anders nicht mehr bewisen, wenne das man anders keine clage mit gerufte angestellen mag, wenne die drie, die vor gerurt sien, vnde disse; vnde ist darumme, das man eynes mannesp lip domete enigen wil. Wen(ne) wer eynem eyn heimsuchunge tut, der ist glich eynem roubere vnde eynem fredebrechere, der geweldiglichen mit gewaldiger hant eynem sines lebens vnde libis beroubin wil. Vnde darumme claget man solliche sache mit gerufte.
Lage ist das wegelagen. Die glichit man eynem dybe. Wenne worumme ghenner wil gheme sien gut stelen, disser abir sinen lip. Vnde darumme mus man mit gerufte obir en clagen, vnde selbsobene obirwynden durch der hanthaftigen tat wille; vnde deme sleet man das houpt abe, ut Institu. de publicis iudiciis § item lex Cornelia52.
Nota. Not et cetera. Domitte berurit er alle vngerichte, is sy von dube, von roube, /B 132v von brande, morde, notczoge, heimsuchunge, vnde wegelage. Wenne disse sobene habin sollich recht, das man sy <pynegeq> zcu dem tode; vnde man sal sy mit gerufte vorbrengen in hanthaftiger tat; vnde man sal sie mit sobin schreylute<n> obirczeugen; vnde dornach der richter mit sinen eitgenoszin sal sie vororteiln nach irer vordynten pyne, ut ss li. ii ar. xiii nu vornemet53.
[38 § 1] Nota. Wer wyp ader mait notczaget et cetera. Jr sollet wissin, das nicht mehr wenne vir sachin sien, die vngerichte genant sien, alzo deube, mort, roub, vnde hurczog. Die andern drie haben iren orspring von den viren. Vnde also wir denne von en allen noch eynandir gesprochen haben, darumme ist ouch not, das wir das virde stucke vor vns nemen.
Nota von hurczoge. Hurczog ist dy groster missetat yn dem rechten. Wenne disse vier stucken sien begriffen in den czhen geboten vnsers herren. Darumme: Wer disser sunde eyne thut yn eynem viertage, den sal man rugens zcu <senderechtet>. Vnde darumme wettet er zcu beiden rechten, <ut> ss li. i ar. lix allerhande vngerichte54 ver. nymand wettet55.
Vnde56 sint disz denne die groste missetat ist, ut C. de raptu virginum vel viduarum l. raptores57, vnde darumme ist sy beswert mit drierhande beswerunge.
Primo58. Czum ersten male, das man die sunde bie not clagen musz. Vnde clageten die eld(er)n das nicht, sy musten darumme vortreben sien, vnde das lant ewiglichen vorsweren, ut C. de raptu virginum vel viduarum l. i § cum parentibus59.
Czum60 and(er)n male zo vorlust er synen lip, vnde mag ir nicht zcu der ehe nemen; vnde neme er sy, ehekindere gewonne er nymmir by ir, <ut> ss li. i ar. xxxvii wer zo eynes mannes wip61, <et> jn autt. de raptoribus virginum que raptoribus nubunt § i colla. ii62.
Czum63 dritten male so sollen dy richtere vngeclaget richten, vnde sollen /B 133r sich bewisen zcu dem rechten alzo metelydere des rechten, <ut> jn autt. de mandatis principum § jte colla. iii64.
Wurde65 ab(ir) eyn wip genotczoget yn eynes mannes husze, das husz sal man brechen, ab is nicht mit rechte widersprochen w(er)t, <ut> ss li. iii ar. i vmme anders66, <et> ff. de regulis iuris l. unicuique67, <et> C. sentenciam rescindi non posse l. peremptorias68.
Vnde69 alle lebende tyr, die hulffe vnde volleist zcu dem notczoge getan habin, sal man alle enthoupten, <ut> C. de raptoribus virginum vel viduarum per totum70.
Ouch71 sollen dem gerufte uolgen alle, die zcu wapen togen, vnde mogen den missete<te>r uffhalden, vnde ioch irslaen, vnde zcu rechte brengen, <ut> C. e. ti. l. raptores72.
Geben73 die eld(er)n des <wybesnamenu> deme notczagere daz wip zcu der ehe, man sal sy ewiglichen vortriben, <ut> C. e. ti. l. i § parentibus74, <et> jn autt. de raptoribus mulierum § i colla. x75. Nemen sie sich zcu der ehe, des sy nicht thun sollen, sy mochten den nucz der heiligen ehe nicht haben, das ist, das ire kindere ire erbe nicht nemen mogen.
Nota76. Cziet man eynen sollichir dinge, alzo vor geschrebin steit, vnde die sache vornachte, so behorit das dem ob(er)n richtere zcu richtene, all were der in gefenckenisze komen; wurde er abir begriffen in hanthaftiger tat, man richtet obir en von stunden an allen cziten; do sal keine vorczihunge an sien, <ut> ss li. ii ar. ix wer ouch77 ver. wenne die clage mit orteiln78, et C. de exhibendis et introducendum reis l. nulla79, <et> ff. de custodia reorum l. si quis reum80.
[38 § 2] Jr sollet wissin: Ist abir, das keine hanthaftige tadt yn den vorgnanten stucken ist, vnde cziet man en denne sollichir dinge, er ist nehr zcu entghen selbsobinde nach kamphes rechte. Ouch wist: Wo keine hanthaftige tat ist, do sal man ane gerufte clagen, ab man is ane schaden bliben wolle, <ut> ss li. ii ar. lxiiii wip adir mait81 ver. wo keine82, <et> C. de probacionibus l. sciant83. /B 133v Wenne wo das gerufte ist, do sal ouch die tat offinbare sien; vnde nach der sachen bewisunge sal ghen des misseteters vordynte pyne, <ut> ss li. ii ar. xiii nu vornemet84. Sunder alleine wurde eyner mit knuttln geslagen, das em die slege brun ader blaw entschenen, die clage erhebit man ouch mit gerufte; darumme volget do keine lipliche pyn nach, ab er wol obirwunden wurde, er lyd darumme busze vnde gewette, <ut> ss li. i ar. lxviii wer zo85.
Ab eyne jungfrauwe ad(ir) eyn frauwesnamen qweme mit gestrubetem hare vnde zcurissenem gebende, vnde clagete, das man sy genotczoget hette, vnde bewiste das mit iren schreyluten, vnde bewarte yre clage mit allem rechte; den sy do mete beschuldigete, der qweme zcu irer antwert vngefangen vnde vngebunden, vnde bote syne vnschult. Nu bitten wir yn eynem rechten orteile zcu irfaren, ab dy iungfrauwe ader frauwisnamen ghenen nehir zcu obirghen sy, ader ab er is nehr zcu entghen sy, von rechtis wegen? Hir uff spreche<n> wir eyn recht: Komit der man vngebunden vnde vngefangen vor gerichte, so ist er nehir zcu entghende, wenne sy on obirczeugen mogen. Wenne das recht ist gnediger dem antwertere zcu siner antwert vnde zcu losen, denne deme clegere, ut ff. de regulis iuris l. favorabilioresv 86.
a rubriziertes et cetera folgt B.b folgendes eyn wip unterpunktet B.c so L fol. 73vb; fehlt B.d davor hab ich B.e so L fol. 74ra; phlegen B.f so L fol. 74rb; vswert B.g folgendes vnde io alzo uffte unterpunktet B.h so L fol. 74rb; fehlt B.i rubriziertes Des roubirs pyn am Rand B.j rubriziertes Mort ist drierley am Rand B.k folgendes en unterpunktet B.l–l so L fol. 74vb; fehlt B.m § B.n so L fol. 75ra; er B.o–o so L fol. 75ra; eyn bouw B.p überflüssiger Kürzungsstrich über dem -a- B.q so L fol. 75rb; pynigen B.r davor g durchgestrichen B.s darüber wrugen B.t so L fol. 75va; syme rechte (darüber richtere) B.u so L fol. 75vb; wibes manne B.v et cetera folgt B.
1Gemeint sind die Art. 36–38; vgl. L fol. 73v mit anderer Anordnung des Glossentextes.
2Ssp.-Landrecht II 64 § 1.
3Zum Absatz vgl. Glosse zu Ssp.-Landrecht II 62 (II 64 § 2) (BG S. 885 Z. 1–14).
4Richtig: Ssp.-Landrecht I 37.
5Ssp.-Landrecht I 38 § 1 Mitte.
6Cod. 2, 11, 18.
7Ssp.-Landrecht I 39.
8Richtig: Ssp.-Landrecht II 11 § 3.
9Ssp.-Landrecht II 12 § 15.
10Cod. 7, 65, 2.
11Richtig: Ssp.-Landrecht II 36 § 1.
12Inst. 2, 6, 2.
13Ssp.-Landrecht II 13 § 1.
14Ssp.-Landrecht II 13 § 1 dritter Satz.
15Dig. 47, 2, 1.
16Ssp.-Landrecht II 13 § 1.
17Ssp.-Landrecht II 13 § 1 zweiter Satz.
18Inst. 1, 2, 6 dritter Satz (richtig: plane ex his).
19Dig. 47, 7, 3.
20Dig. 47, 7, 3.
21Nov. 17, 4, 2 Mitte (richtig: quos si).
22Cod. 3, 15, 1.
23Nov. 69, 4 (richtig: § abripiat).
24Ssp.-Landrecht II 69.
25Cod. 3, 27, 1, 1 (richtig: ... § vestram). – Oder ist Dig. 47, 2, 55, 2 gemeint?
26Ssp.-Landrecht II 13 § 1.
27Ssp.-Landrecht II 13 § 4.
28Dig. 48, 6, 3 (richtig: l. in eadem).
29Ssp.-Landrecht II 64 § 1.
30Zu diesem Satz vgl. Glosse zu Ssp.-Landrecht II 13 (II 13 § 4) (BG S. 607 Z. 2).
31Ssp.-Landrecht II 13 § 1.
32Ssp.-Landrecht II 13 § 4.
33Ssp.-Landrecht II 13 § 5.
34Dig. 48, 8, 1, 3 (richtig: l. lege Cornelia § divus Hadrianus) oder Dig. 48, 8, 14.
35Ssp.-Landrecht I 64.
36Ssp.-Landrecht II 14 § 1.
37Richtig: Ssp.-Landrecht II 38.
38Zum Absatz vgl. Glosse zu Ssp.-Landrecht II 13 (II 13 § 4) (BG S. 607 Z. 7–12).
39D. 50 c. 49.
40D. 50 c. 50.
41D. 50 c. 51.
42Inst. 4, 3, 3 (richtig: § ac ne).
43Dig. 9, 2, 9 (richtig: l. item si obstetrix).
44Inst. 4, 3, 4 (richtig: § itaque si quis).
45Inst. 4, 3, 3 (richtig: § ac ne).
46Ssp.-Landrecht II 40 § 1.
47Inst. 4, 3, 8.
48Inst. 4, 9 pr. vierter Satz.
49Ssp.-Landrecht II 65 § 1.
50Dig. 50, 17, 40 (richtig: l. furiosi).
51Cod. 2, 34, 1.
52Inst. 4, 18, 5.
53Ssp.-Landrecht II 13 § 1.
54Ssp.-Landrecht I 59 § 1.
55Richtig: Ssp.-Landrecht I 53 § 4.
56Zum Absatz vgl. Glosse zu Ssp.-Landrecht II 62 (II 64 § 1) (BG S. 883 Z. 10–13).
57Cod. 9, 13, 1 l. un.
58Zum Absatz vgl. Glosse zu Ssp.-Landrecht II 62 (II 64 § 1) (BG S. 883 Z. 14–17).
59Cod. 9, 13, 1, 3c l. un. (richtig: ... § parentibus).
60Zum Absatz vgl. Glosse zu Ssp.-Landrecht II 62 (II 64 § 1) (BG S. 884 Z. 1–4).
61Ssp.-Landrecht I 37.
62Nov. 143, 1.
63Zum Absatz vgl. Glosse zu Ssp.-Landrecht II 62 (II 64 § 1) (BG S. 884 Z. 7–10).
64Nov. 17, 7 (richtig: § neque).
65Zum Absatz vgl. Glosse zu Ssp.-Landrecht III 1 (III 1 § 1) (BG S. 918 Z. 10 – S. 919 Z. 4).
66Ssp.-Landrecht III 1 § 1.
67Dig. 50, 17, 173, 2.
68Cod. 7, 50, 2.
69Zum Absatz vgl. Glosse zu Ssp.-Landrecht III 1 (III 1 § 1) (BG S. 919 Z. 5–9).
70Cod. 9, 13, 1 l. un.
71Zum Absatz vgl. Ssp.-Landrecht III 1 § 2 sowie Glosse zu Ssp.-Landrecht III 1 (III 1 § 2) (BG S. 919 Z. 10–13).
72Cod. 9, 13, 1 l. un.
73Zum Absatz vgl. Glosse zu Ssp.-Landrecht III 1 (III 1 § 2) (BG S. 920 Z. 6–11).
74Cod. 9, 13, 1, 3c l. un.
75Nov. 143, 1.
76Zum Absatz vgl. Glosse zu Ssp.-Landrecht II 9 (II 9 § 3) (BG S. 557 Z. 12 – S. 558 Z. 2).
77Ssp.-Landrecht II 9 § 1.
78Ssp.-Landrecht II 9 § 3.
79Cod. 9, 3, 2 (richtig: l. nullus).
80Dig. 48, 3, 4.
81Ssp.-Landrecht II 64 § 1.
82Ssp.-Landrecht II 64 § 5.
83Cod. 4, 19, 25.
84Ssp.-Landrecht II 13 § 1.
85Ssp.-Landrecht I 68 § 2.
86Dig. 50, 17, 125.